با عنایت به این که از عمده دلایل بنای مسجد، حضور فعال مومنان و مسلمانان در این مکان مقدس برای یادگیری آموزه های دینی، هدایت و گام نهادن در مسیر کمال و تعالی ست مخاطبان و اهالی مسجد جایگاه ویژه ای در رونق بخشی و فعال سازی آن دارند.
اهالی و مخاطبان مسجد بر اساس میزان حضور و نیز نوع فعالیت به انواع زیر تقسیم می شد:
مخاطبین خاص(هدف):
مخاطبین خاص کسانی هستند که بخشی از اوقات خویش را در مسجد سپری نموده و مسجد را به عنوان محلی برای انجام بخشی از فعالیت های عبادی و مناسکی و نیز فعالیت های مذهبی برمی گزینند. این افراد حداقل در چند برنامه روزانه، هفتگی و یا ماهانه تدارک دیده شده توسط مسجد شرکتی فعال دارند. نوع ارتباط و تعامل دو سویه آن ها با مسجد بسیار نزدیک و تنگاتنگ است.
مخاطبین خاص بر اساس میزان حضور و نیز نوع مسئولیت و انجام وظایف محوله مخاطبان به دو گروه تقسیم می شوند:
مخاطبین خاص(وابسته): شامل تمامی منابع انسانی و اعضای رسمی تشکیلات مساجد اعم از هیئت امنا، مدیران و مسئولین کانون ها، مسئولین بسیج و مسئولین واحدهای مختلف وابسته به مسجد می شوند. این افراد تنها با انگیزه های معنوی ضمن داشتن مسئولیت در بخش های مختلف نقش و حضوری فعال، مستمر و نسبتاً گسترده در مسجد داشته و جزء اهالی دائمی و تاثیر گذار مسجد محسوب می شوند و از این حیث جزو مخاطبین خاص هستند.
مخاطبین خاص(غیر وابسته): شامل اعضای غیر رسمی و غیر تشکیلاتی مسجد، نمازگزاران و شرکت کنندگان در برنامه های مختلف عبادی، فرهنگی و تبلیغی و اجتماعی و ... هستند. این افراد حداقل در چند نوبت و یا چند روز هفته به عناوین مختلف در مساجد حضوری فعال داشته و جزو اقامه کنندگان نماز جماعت محسوب می شوند. یا حضوری نسبتاً گسترده و موثر در برنامه ها و فعالیت های اجرایی در سطح مساجد دارند.
مخاطبین عام(بالقوه):
شامل کلیه افرادی ست که متاثر از خدمات معنوی و اخروی هستند که توسط مساجد ارائه می شود. این افراد یا ساکن در حریم مسجد بوده و یا به نحوی از انحاء مختلف ولو به میزان بسیار کم علاقمند به بهره مندی از این خدمات بوده و یا ناخواسته تحت تاثیر این خدمات قرار می گیرند.
مخاطبین عام نیز در دو دسته قابل تفکیک هستند:
مخاطبین عام(هدف): افرادی هستند که در طول سال حداقل در چند نوبت به خصوص در ایام مناسبت های مذهبی و یا ملی در مساجد حضور پیدا می کنند و در ایامی مانند محرم، صفر، رمضان، شب های احیا، میلاد و وفات پیامبر و ائمه معصوم(ع) و نیز مناسبت های ملی و یا مراسم ترحیم و نیز برای اقامه نماز جماعت یا مناسک عبادی، مذهبی، تبلیغی، فرهنگی و سیاسی و ... در برنامه های مسجد شرکت می کنند. اگر چه میزان تعامل آنان با مسجد بسیار کم است ولی به هیچ عنوان ارتباط کاملاً قطع نشده و به تناسب زمان و شرایط و فضای تبلیغاتی و دینی حاکم و نیز هر زمانی که شرایط حضور آنان در مساجد فراهم گردد داوطلبانه در آن حضور می یابند.
مخاطبین عام(آزاد): این مخاطبان افرادی را شامل می شوند که اگر چه در حریم مسجد زندگی می کنند ولی به دلایل مختلف از جمله سالخوردگی، ناتوانی جسمی و معلول بودن، غیر مسلمانان و پیروان ادیان دیگر و یا به دلیل اختلاف نظر یا سلیقه با مسئولان و ... اصلاً در مسجد حضور پیدا نمی کنند و کاملاً ارتباط آنان با مساجد قطع است.
وظیفه امام جماعت در قبال این مخاطبین گسترده چیست؟
امام مسجد وظیفه دارد که همه مخاطبین را تحت پوشش و حمایت معنوی و روحانی خویش قرار دهد و ایشان نباید تنها به مخاطبین خاص توجه نمایند؛ یعنی کسانی که تنها در مساجد حضوری فعال دارند. در این صورت ایشان دچار بخشی نگری شده و بخش اعظمی از مخاطبان مسجد را نادیده خواهند گرفت که این امر با اصل وظایف ذاتی امام مسجد در تناقص است.
امام جماعت مجری همیاری در محله است
یکی از مهم ترین وظایف امام مسجد ایجاد وفاق اجتماعی در محل است. اجتماعی که از افراد مختلف و با سلیقه ها و نظرات گوناگون تشکیل شده است و لازمه وفاق و همدلی با همه افراد جامعه برقراری ارتباط و تعامل با آنان است. این امر می طلبد که همه مردم از تمامی اقشار و طبقات اجتماعی و تحصیلی مخاطب مسجد محسوب شوند تا در این ارتباط به وجود آمده همدلی و وفاق صورت پذیرد.
یکی از صفات پیامبر علاوه بر امامت جماعت مسجد، طبیب الدوار بودن ایشان است که شایسته است به عنوان الگو برای تبلیغ و ترویج مفاهیم دینی استناد شود. شایسته است امام جماعت مسجد تنها به حضور در مسجد و برنامه ریزی تبلیغی و فرهنگی برای جماعت حاضر بسنده نکند و با عنایت به تاثیرگذاری زیاد این روش در جامعه به ویژه در بین قشر جوان بیشتر به این امر پرداخته شود.
امام علی(ع) در وصف پیامبر در نهج البلاغه می فرماید: «او طبیبی است سیار که با طب خود همواره به گردش می پردازد، مرهم هایش را به خوبی آماده ساخته و ابزارش را داغ کرده تا هرجا نیاز باشد از آن برای دل های کور و نابینا، گوش های کر و ناشنوا و زبان های گنگ بهره گیرد و با داروهای خود در جست و جوی بیماران فراموش شده و سرگردان است.
منبع: کتاب «امام مسجد یا امام جماعت مسجد»
شبستان