در قرآن کریم جمعاً ۲۶ بار کلمه مسجد، مساجد و مسجداً به کار رفته است (کلمه «مَساجِدُ» ۶ بار و کلمه «مَسْجِد» ۱۸ بار و «مَسْجِداً» ۲ بار).
سورههایى که داراى کلمه مساجد - مسجد - مسجداً مىباشند عبارتند از:
الف - کلمه «مَساجِدً» جمعاً ۶ بار:
۱ - سوره بقره ۲ بار آیات ۱۱۴ و ۱۸۷
۲ - سوره توبه ۲ بار آیات ۱۷ و ۱۸
۳ - سوره حج ۱ بار آیه ۴۰
۴ - سوره جن ۱ بار آیه ۱۸
ب - کلمه «مَسْجِدً» جمعاً ۱۸ بار:
۱ - سوره بقره ۶ بار آیات ۱۴۴ - ۱۴۹ - ۱۵۰ - ۱۹۱ - ۱۹۶ - ۲۱۷
۲ - سوره مائده ۱ بار آیه ۲
۳ - سوره اعراف ۲ بار آیات ۲۹ - ۳۱
۴ - سوره انفال ۱ بار آیه ۳۴
۵ - سوره توبه ۴ بار آیات ۷ - ۱۹ - ۲۸ - ۱۰۸
۶ - سوره اسرى ۲ بار آیات ۱ - ۷
۷ - سوره فتح ۲ بار آیات ۲۵ - ۲۷
ج - کلمه «مَسْجداً» جمعاً ۲ بار:
۱ - سوره توبه ۱ بار آیه ۱۰۷
۲ - سوره کهف ۱ بار آیه ۲۱
از مجموع ۲۸ بار کلمه مسجد - مسجداً و مساجد به کار رفته در آیات قرآن مجید ۲۲ مورد مفرد مىباشند (مسجد - مسجداً) و ۶ مورد جمع (مساجد) و در مجموع این آیات ۱۵ بار کلمه مسجد با «الحرام» ترکیب شده است که از این تعداد ۹ مورد مربوط به حج مىباشد و براى مواردى چون معراج پیامبر، عدم ورود مشرکان به مسجد و آبادانى مسجدالحرام براى هر کدام ۱ مورد بوده است و نیز ۱ مورد در سوره اسرا با لفظ الاقصى ترکیب شده است «مسجدالاقصى» ۵ مورد بدون ترکیب آمده است از مجموع ۶ مورد جمع به کار رفته در آیات کلام الهى ۳ بار با کلمه ا... ترکیب یافته (مساجدا...) و بقیه کلمه جمع بدون همراه و ترکیب مىباشد.
بنابر این مشاهده مىشود که سوره بقره با داشتن ۸ آیه و بعد از آن سوره توبه با داشتن ۷ آیه سورههاى قرآنى هستند که بیش از بقیه سورهها در آن کلمه مسجد و مساجد به کار رفته است. به همین منظور محتواى این دو سوره را در ذیل مورد بررسى قرار مىدهیم.
محتواى سوره بقره
«این سوره طولانىترین سوره قرآن مجید است که در فواصل مختلف، و به مناسبت نیازهاى گوناگون جامعه اسلامى، در مدینه نازل گردیده است. جامعیت این سوره از نظر بیان اصول اعتقادى اسلام و بسیارى از مسائل عملى (عبادى، اجتماعى، سیاسى و اقتصادى) قابل انکار نیست.
چه این که در این سوره به مباحثى شرح ذیل اشاره شده است:
۱ - بحثهایى پیرامون توحید و شناخت خدا مخصوصاً از طریق مطالعه اسرار آفرینش.
۲ - بحثهایى در زمینه معاد و زندگى پس از مرگ، مخصوصاً مثالهاى حسّى آن مانند داستان حضرت ابراهیم(ع) و زندهشدن مرغها و داستان عزیز پیامبر.
۳ - بحثهائى در زمینه اعجاز قرآن و اهمیت این کتاب آسمانى.
۴ - بحثهائى بسیار مفصل و طولانى درباره یهود و منافقان و موضعگیریهاى خاص آنها در برابر اسلام و قرآن، و انواع کارشکنیهاى آنان در این رابطه.
۵ - بحثهایى در زمینه تاریخ پیامبران بزرگ مخصوصاً ابراهیم(ع) و موسى(ع).
۶ - بحثهایى در زمینه احکام مختلف اسلامى از جمله نماز، روزه، جهاد در راه خدا، حجّ و تغییر قبله، ازدواج و طلاق، احکام تجارت و دین، و قسمت مهمى از احکام ربا و مخصوصاً بحثهاى فراوانى در زمینه انفاق در راه خدا، و همچنین مسأله قصاص و
تحریم قسمتى از گوشت هاى حرام و قمار و شراب و بخشى از احکام وصیت و مانند آن. و امّا نامگذارى این سوره به «بقره» به خاطر داستانى است در مورد گاو بنىاسرائیل که شرح آن در آیات ۶۷ تا ۷۳ آمده است».(تفسیر نمونه، جلد ۱، ص ۵۸)
محتواى سوره توبه
«از آن جا که این سوره هنگام اوج گرفتن اسلام در جزیرةالعرب و پس از درهم شکستهشدن آخرین مقاومت مشرکان نازل گردیده است، محتواى آن داراى اهمیت ویژه و فرازهاى حسّاسى است.
قسمت مهمى از این سوره پیرامون باقیمانده مشرکان و بتپرستان و قطع رابطه با آنها، و الغاء پیمانهایى است بخاطر نقض مکرّر این پیمانها از طرف آنان که با مسلمانان داشتند تا بقایاى بتپرستى براى همیشه از محیط اسلام برچیده شود.
و از آنجا که با گسترش اسلام و در هم شکسته شدن صفوف دشمنان عدّهاى تغییر چهره داده، خود را در صفوف مسلمانان جاى دادند، تا در فرصت مناسب به اسلام ضربه کارى زنند، قسم مهم دیگرى از این سوره از منافقان و سرنوشت آنان سخن مىگوید، و به مسلمانان شدیداً هشدار مىدهد و نشانههاى منافقان را برمىشمرد
بخش دیگرى از این سوره پیرامون اهمیّت جهاد در راه خدا است، زیرا در این موقع حساس غفلت از این موضوع حیاتى باعث ضعف و عقبنشینى و یا شکست مسلمانان مىگردید. بخش مهم دیگرى از این سوره به عنوان تکمیل بحثهاى گذشته از انحراف اهل کتاب (یهود و نصارى) از حقیقت توحید، و انحراف دانشمندانشان از وظیفه رهبرى و روشنگرى سخن مىگوید. و نیز در آیات دیگرى به تناسب بحثهاى مربوط به جهاد، مسلمانان را به اتّحاد و فشردگى صفوف دعوت مىکند و متخلّفین یعنى افراد سست و تنبلى که به بهانههاى مختلف شانه از زیر بار وظیفه جهاد تهى مىکردند شدیداً سرزنش و ملامت و از مهاجرین نخستین و سایر مؤمنان راستین مدح و ستایش مىکند.
از آنجا که جامعه گسترده اسلامى در آن روز نیازهاى مختلفى پیدا کرده بود، که مىبایست برطرف گردد، به همین مناسبت بحثى از زکات، و پرهیز از تراکم و کنز ثروت، و لزوم تحصیل علم، و وجوب تعلیم افراد نادان را یادآور مىشود. علاوه بر مباحث فوق، مباحث دیگرى مانند داستان هجرت پیامبر(ص)، مسأله ماههاى حرام که جنگ در آن ممنوع است، موضوع گرفتن جزیه از اقلیّتها و امثال آن به تناسب مطرح گردیده است.»(تفسیرالمیزان، جلد ۷، ص ۲۷۳)
در این بخش ابتدا آیات کلاما... مجید که کلمه مسجد، مساجد و مسجداً در آن به کار رفته است خواهد آمد و بعد از آن ترجمه*** (۲) ترجمه آیات از استاد محىالدّین مهدى الهى قمشهاى مىباشد. این آیات و سپس شأن نزول که براى شناخت بهتر و علت نزول آیات داراى اهمیت مىباشد قرار گرفته است.
«نزول و فرود آمدن آیات بر دو قسم است، قسمتى از آیات قرآن ابتدا و بدون وقوع حادثه و یا پرسشى نازل شده و قسمتى دیگر از آن به دنباله واقعه یا حادثه و یا اینکه سئوال و پرسشى نزول یافته است و شناخت و وقوف بر تفسیر آیات بدون اطلاع بر قصه و یا بیان شأن نزول آیات مربوطه و شرح آن ممکن نخواهد بود. و بلکه باید گفت بیان شأن نزول و شرح سبب آیات طریق بسیار قوى و خوبى براى فراهم معانى آیات قرآن است. زیرا شناختن اسباب نزول و وقایع مربوط به آن به فهمیدن حقایق قرآن کمک مؤثر مىکند. چنانچه اگر معرفت کامل به نزول آیات در بین نباشد چهبسا در تفسیر و معانى آیات اشتباهاتى رخ دهد و به علت عدم شناخت و آگاهى به شأن نزول، در تفسیر و درک حقایق آیات قرآن انحرافى پدید آید.
از جمله موضوعاتى که در معرفت شأن نزول لازم است، شناختن نفر یا نفراتى است که به نام آنها و یا براى آنها آیه یا سورهاى نازل گردیده که بعضى از آن آیات جنبه اختصاصى داشته و برخى از آنها علاوه بر جنبه اختصاصى، جنبه عمومى و تسرّى به دیگران را نیز دارا مىباشد.»(محقق محمدباقر، شأن نزول آیات)
محمد علی موظف رستمی