بی‌تردید مساجد، پایگاه‌های استراتژیک و محلی برای ارتباط مسلمانان با خالق بی‌همتای خود هستند، رابطه‌ای که بی‌شک اگر کمرنگ یا خدای ناکرده قطع گردد، در کوتاه‌مدت سرآغاز شکل‌گیری بسیاری از معضلات و پدیده‌های ناهنجار در فرد، خانواده، روستا، شهر و جامعه خواهد شد. مسجد یکی از معنوی‌ترین تعاونی‌های سطح جامعه در جوامع اسلامی است که نقطه ثقل معنویت، شادابی، نشاط، همیاری، نوعدوستی و همدلی نیز به شمار می‌آید. این مکان، کانون‌های تقویت باورهای دینی و مرکز تربیت انسان‌های باایمان، بااراده، خدمتگزار جامعه، فهیم و مقید به هنجارها و ارزش‌های اخلاقی و مأمنی برای گردهم آمدن شهروندان خدامدار است که در کنار به جا آوردن رسم بندگی و آداب دینی، به «شور و مشورت» درباره مسائل مستحدثه جامعه بپردازند؛ مشورتی که چون در خانه خدا و با رعایت موازین دینی انجام می‌شود، نتیجه‌اش هم بی‌شک پربرکت و بابصیرت خواهد بود. مسجدها باید در روزگار کنونی و در یک شهر اسلامی کانون فرهنگسازی، اصلاح خرده فرهنگ‌های اشتباه و تولید نرم‌افزارهای مقابله با ضدفرهنگ‌ها باشد.
مهم‌ترین پایگاه اجتماعی مسلمین
حجت‌الاسلام ادیب یزدی در همین ارتباط در گفت‌وگو با «شهر هشتم» می‌گوید: مساجد از ابتدای اسلام تا به امروز به عنوان مهم‌ترین پایگاه اجتماعی مسلمین به شمار می‌رفت. پیامبر اسلام(ص) از روز اولی که به مدینه هجرت کردند در آنجا مسجد ساختند و آنجا را به عنوان پایگاه سیاسی و اجتماعی مسلمانان قرار دادند. در واقع مساجد غیر از اینکه محلی برای عبادت خالق یکتاست یک کارکرد اجتماعی هم برای مسلمین دارد. کما اینکه در ادیان قبل از اسلام هم محل‌هایی برای عبادت پروردگار قرار داده شده بود ولی هیچ کدام اثرگذاری مساجد را نداشتند. وی معتقد است که وجود مساجد نشان‌دهنده کامل بودن اسلام بوده است: اینکه خداوند با آوردن این دین وحی را بر انسان‌ها تمام کرد و دیگر توجیهی برای انسان‌ها باقی نگذاشت و مساجد را جایگاهی برای عبادت قرار داد خود گواهی بر این ادعاست. حجت‌الاسلام ادیب یزدی با اشاره به فواید شور و مشورت تأکید می‌کند که باید در کارها مشورت انجام داد: اسلام همواره بر مشورت کردن در کارها تأکید کرده است همانطور که در آیه معروف «و امرهم شورا بینهم» نیز به آن اشاره شده است. پیامبر اسلام(ص) به عنوان اسوه نیکویی برای مسلمین همواره در تمامی تصمیمات مهم با صحابی خویش مشورت کرده‌اند. این مواردی که گفتم این را بیان می‌کند که مساجد می‌تواند نقش بسیار مهم و اساسی در همه اجزای شوراهای اسلامی شهر و روستا داشته باشد. وی به عقبه شوراها در محلات اشاره می‌کند و می‌گوید: با توجه به اینکه از دیرباز که اصلاً شورای شهر هم نبود معمولاً افراد متدین محلات، شورایی را در مساجد درست می‌کردند و به وسیله همفکری و مشورت به دنبال حل کردن مشکلات و معضلات شهر یا روستا بودند. با توجه به اینکه قسمتی از جامعه که به مسجد می‌آیند را اقشار با ایمان منطقه تشکیل می‌دهند مطمئناً به دنبال خیرخواهی و دلسوزی برای شهر یا روستا هستند. کمااینکه در تجربه شورایاری‌ها دیدیم که مساجد گاهی اوقات به محلی برای اجتماع شورایاری‌های شهر یا روستا تبدیل می‌شد. به همین دلیل می‌توان گفت که شورایاری نمونه کوچکی از وجود چنین رویکردهای مسجدمحور است و اگر در سطح کلان‌تر یعنی در شوراهای اسلامی شهر و روستا هم به نقش محوری و تعیین‌کننده مساجد توجه شود، بسیاری از مشکلات شهر و روستا می‌تواند به سمت حل شدن پیش رود. حجت‌الاسلام ادیب یزدی تصمیمات مسجدمحور را اثرگذار می‌داند: همان طور که از قدیم هم در فرهنگ ما رایج بوده که مسجد خانه خداست مطمئناً تصمیمی که در مسجد گرفته شود یا توسط اهل مسجد گرفته شود بسیار می‌تواند مهم و اثرگذار باشد و لطف و مرحمت خداوند در آن دخیل باشد. نمونه دیگر این مسئله را شما در دوران دفاع مقدس هم دیدید. در آن دوران مساجد پایگاه‌های مهم اجتماعی برای ساماندهی نیروهای بسیجی و داوطلب برای اعزام به جبهه‌های حق علیه باطل بودند. آیا در آن دوران جامعه از تعامل با اهل مسجد ضرر کرد؟ مساجد در آن دوران منشأ خیرات و برکات برای جامعه شد و در نهایت نیز تصمیماتی در مساجد اتخاذ شد که به سود مملکت بود. به عقیده وی تعامل با مساجد و اهل مسجد کلید حل بسیاری از مشکلات است: این مسئله نه تنها در شورای شهر اثرگذار خواهد بود بلکه در مجلس شورای اسلامی و دولت هم می‌تواند اثرگذار باشد و مسئولان این دو نهاد بزرگ تصمیم‌گیری و اجرایی می‌توانند تعامل بیشتری با این مکان‌ها داشته باشند. حالا شاید به جمله کلیدی مساجد سنگر هستند که امام(ره) به آن تأکید داشتند پی ببریم. امروز با توجه به تهاجم فرهنگی دشمن نسل جوان ما به تعامل بیشتر با مساجد نیاز دارد. مساجد در واقع همان نقشی را دارند که امام(ره) روی آن تأکید داشتند. یعنی سنگری در مقابل تهدیدات دشمن. پس به عقیده من نقش شوراهای مهمی مانند شوراهای شهر و روستا با ارتباط خوب با مساجد کامل می‌شود و می‌تواند ان‌شاءالله اثرگذاری بهتری بر تصمیمات بهتر آنها برای شوراهای شهر و روستا داشته باشد.
جدایی مسجد از زندگی مردم باعث برخی تیره‌روزی‌های امروزی است
رضا طلایی‌نیک‌بین جامعه‌شناس شهری نیز در همین ارتباط در گفت‌وگو با «شهر هشتم» می‌گوید: زندگی امروز بشر دارای تغییرات زیادی شده است. شاید در گذشته مکان‌هایی مانند مساجد نقش بسیار مهمی در زندگی انسان دیروز داشتند اما امروزه انسان‌های متدین هم نمی‌توانند با مساجد مانند گذشته تعامل داشته باشند چون فضای زندگی جدید این اجازه را به آنها نمی‌دهد. مشغله زیادی که مردم امروز در زندگی دارند باعث می‌شود که آنها وقت کمتری برای حضور اجتماعی در مساجد بگذارند. یعنی به نوعی مساجد نقش خود را در زندگی افراد ندارند و دیگر مکان‌هایی برای اجتماع اقشار مختلف مردم نیستند. شاید علت بسیاری از تیره‌روزی‌های جامعه ما هم همین مسئله باشد. جدایی مسجد از زندگی مردم. وی با اشاره به نقش محوری مسجد در گذشته عنوان می‌کند: بسیج مردم یکی از اولین جلوه‌گاه‌های دفاع مردم در دوران دفاع مقدس بود. مردم از طریق مساجد جمع می‌شدند و خود را برای اعزام به جبهه‌ها آماده می‌کردند. هنوز هم که مدت‌ها از این مسئله می‌گذرد بازهم شما شاهد هستید که هرجا یک نهاد مردمی اجتماعی بر پایه باورهای دینی مانند بسیج حضور داشته در کنار آن یک مسجد وجود داشته است یا آن حوزه بسیج نشئت گرفته از یک مسجد است. طلایی‌نیک‌بین ادامه می‌دهد: این ظرفیت عمیقی که مساجد برای کمک‌رسانی اجتماعی به جامعه دارند بالاخره در چه زمانی قرار است آزاد شود و به کمک جامعه بیاید در واقع بهتر است بگوییم شوراها کی با مسجد تعامل پیدا می‌کنند. اگر در دوره آینده شوراها، محوریت بر روی مساجد باشد باید منتظر تحولات مثبتی در شوراها بود چون مساجد غیر از ارتباط معنوی که ایجاد می‌کنند از نزدیک درد جامعه را چشیده‌اند و می‌دانند که چطور به کمک شورا برای حل مشکلات بیایند. اگر شوراها ظرفیت خوب مساجد را آزاد کنند و این روح دینی را در جامعه انتشار دهند، بسیاری از وظایف خود در تعمیق فرهنگ شهرنشینی را به راحتی می‌توانند در جامعه تثبیت کنند. زیرا بسیاری از آموزش‌های شهرنشینی باید طی یک ساز و کار مناسب توسط شوراها و شهرداری‌ها در جامعه تعمیق شود. در واقع، شوراها باید در نهادینه کردن فرهنگ شهرنشینی نقش اساسی داشته باشند. وی، نقش مساجد در انتخابات را هم پر رنگ می‌داند: مساجد از گذشته تا به امروز همواره در بسیاری از فعالیت‌های اجتماعی نقش اساسی داشته‌اند. نقش مساجد در تحویل و نام‌نویسی مردم برای انتخابات ریاست جمهوری و انتخابات شوراها را نباید نادیده گرفت. شما تصور کنید اگر نهادی به نام مسجد وجود نداشت انتخابات‌های مختلفی که در این سی سال در کشور برگزار شده، چطور برگزار می‌شد. در تمام این سال‌ها، مساجد محل‌هایی برای شعب اخذ رأی و شمارش آرا بودند. این نقش چطور توانست در پیشبرد اهداف نظام که همان مردم‌سالاری دینی است مؤثر باشد. مشخصاً پاسخ این سؤال خیلی حائز اهمیت خواهد بود. چون انتخابات مظهر مردم‌سالاری است و مسجد هم از نمادهای اندیشه و باور دینی. طلایی نیک‌بین می‌گوید: اگر نهادی مانند شورا ارتباط خود را با مساجد بیشتر کند در پیشبرد اهدافش تأثیرگذار است و در واقع شوراها به مساجد نیاز دارند. از طریق مساجد شوراها با توده‌های مختلف مردم در تماس هستند و بی‌تردید دستاوردی از این مهم‌تر را نمی‌توان به دست آورد. با این حال، متأسفانه تاکنون این رابطه به خوبی تعریف نشده یا یک‌طرفه بوده است. کاندیداهای شورای شهر برای جمع کردن رأی به شوراها می‌رفتند و بعد از آن شاید خیلی کمتر به مساجد می‌آمدند. اگر ساز و کاری فراهم شود که در این دوره این نقیصه برطرف شود شوراها به واقع آن نقش مردمی بودن خود را پیدا می‌کنند.
نقش مساجد باید پررنگ‌تر شود
بی‌شک، مسجد مرکز تصمیم‌گیری‌های اصولی برای بهبود شرایط و فضای حاکم بر زندگی شهروندان در محلات شهری و روستایی خواهد بود؛ ظرفیتی که می‌تواند نتایج شگفت‌انگیزی در پی داشته باشد. این موارد، فقط بخشی از کارکردهای مساجد است. در چنین شرایطی با توجه به جایگاه والا و استراتژیک مسجد و نقش بی‌بدیل و اثرگذار مسجد در سبک زندگی شهروندی، توجه ویژه و همیشگی شوراهای اسلامی شهر و روستا به مساجد، ضرورتی حیاتی است؛ ضرورتی که اگر از آن غفلت شود، تبعات ناگوار و غیرقابل جبرانی را به بار خواهد آورد.بی‌تردید، شوراهای اسلامی شهر و روستا، در حد کافی و ضروری تاکنون به این مسئله توجه نداشته‌اند و اگر توجهاتی هم بوده صرفاً به ساختن بنای مسجد محدود شده است! هرچند ساختن مسجد، امری واجب است اما بعد از ساختن مسجد، توجه به تولید نرم‌افزارهای فکری، عقیدتی و رفتاری در راستای تعالی سبک زندگی شهروندان در مساجد، نکته مهمی بوده که غافل مانده است. در چنین شرایطی، شوراهای اسلامی چهارم در شهر و روستا باید با درک جایگاه اثرگذار مسجد در زندگی شهری و روستایی، حل معضلات فرهنگی و حتی شهری را در اولویت برنامه‌های خود قرار داده و آن را عملی کنند.
جوان انلاین
تعداد بازدید :
۸