فیش سخنرانی/ موضوع نماز شب ویژه مراسم اعتکاف

موضوع: نماز شب

ایجاد انگیزه

در تفسیر "مجمع البیان" از "معاذ بن جبل" چنین نقل شده:

در غزوه "تبوک" در خدمت رسول خدا ^{صلی‌الله‌علیه‌وآله} بودم. گرما همه را سخت ناراحت کرده بود و هر کس به گوشه‏اى پناه مى‏برد. ناگهان دیدم که پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وآله} از همه به من نزدیکتر است، خدمتش رفتم و عرض کردم: اى رسول خدا! عملى به من بیاموز که مرا وارد بهشت کند، و از آتش دوزخ دور سازد.

فرمود: سؤال بزرگى کردى، اما پاسخ آن براى کسى که خدا بر او آسان کرده است، مشکل نیست. سپس افزود:

«تعبد اللَّه و لا تشرک به شیئا و تقیم الصلاة المکتوبة و تؤدى الزکاة المفروضة و تصوم شهر رمضان.»

خدا را پرستش کن و چیزى را شریک او قرار نده. نمازهاى واجب را انجام ده و زکات واجب- حق مستمندان- را اداء کن و ماه رمضان را روزه بگیر.

بعد فرمود: و اگر بخواهى از ابواب خیرات به تو خبر مى‏دهم. عرض کردم: اى پیامبر بفرمائید! فرمود:

«الصوم جنة من النار و الصدقه تکفر الخطیئه و قیام الرجل فى جوف اللیل یبتغى وجه اللَّه ثم قرأ هذه الایه تَتَجافى‏ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ.»[1]

روزه سپرى است در برابر آتش و انفاق در راه خدا کفاره گناهان است، و قیام انسان در دل شب کسب خشنودى خداست. سپس آیه "تتجافى جنوبهم"را قرائت فرمود.

اقناع اندیشه

«تَتَجافى‏ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ.» (سجده / آیات 15 تا 17)

تنها کسانى به آیات ما ایمان مى‏آورند که هر وقت این آیات به آنها یاد آورى شود به سجده مى‏افتند، و تسبیح و حمد پروردگارشان را بجاى مى‏آورند و تکبر نمى‏کنند.

پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور مى‏شود (به پا مى‏خیزند و رو به درگاه خدا مى‏آورند)، پروردگار خود را با بیم و امید مى‏خوانند، و از آنچه به آنها روزى داده‏ایم، انفاق مى‏کنند.

هیچ کس نمى‏داند چه پاداش‌هاى مهمى که مایه روشنى چشم‌ها مى‏گردد براى آن‌ها نهفته شده، این جزاى اعمالى است که انجام مى‏دادند.

در حدیثى از امام صادق ^{علیه‌السلام} مى‏خوانیم:

« مَا مِنْ عَمَلٍ حَسَنٍ یَعْمَلُهُ الْعَبْدُ إِلَّا وَ لَهُ ثَوَابٌ فِی الْقُرْآنِ إِلَّا صَلَاةَ اللَّیْلِ فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ یُبَیِّنْ ثَوَابَهَا لِعِظَمِ‏ خَطَرِهَا عِنْدَهُ- فَقَالَ‏ تَتَجافى‏ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ- یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ‏- إِلَى قَوْلِهِ‏ یَعْمَلُونَ‏.»[2]

هیچ عمل نیکى نیست، مگر اینکه ثواب روشنى در قرآن براى آن بیان شده، مگر نماز شب که خداوند بزرگ ثواب آن را روشن نساخته به خاطر اهمیت آن، لذا فرموده است:

هیچکس نمى‏داند چه ثواب‌هایى که مایه روشنایى چشمان است، براى آن‌ها نهفته شده است.[3]

همه ما دنبال رفع مشکلاتمان هستیم و برای بسیاری از مسائل که خودمان توانایی حل کردنش را نداریم، دست به دعا و توسل بر می‌داریم. این خیلی مطلوب است، اما خوب است به این حدیث شریف نیز دقت کنیم: رسول خدا ^{صلی‌الله‌علیه‌وآله} فرمود:

«ای مردم! هیچ کس از شما نیست، مگر اینکه مشکلات همچون کمربندی او را محاصره کرده است، پس زمانی که دو سوم از شب گذشت (و یک سوم آن باقی ماند) ملکی بر او وارد می‌شود و به او می‌گوید: برخیز! و ذکر خداوند بگوی که صبح نزدیک است. اگر او حرکت کرد و ذکر خداوند گفت، یگ گره از گرفتاری‌هایش گشوده خواهد شد و اگر او برخاست و وضو گرفت و به نماز ایستاد، تمامی گره‌های گرفتاری از او گشوده می‌شود و صبحگاهان، شادمان و با روشنی چشم از خواب بر می‌خیزد.»[4]

در روایت دیگری، ایشان به نقل از حضرت باری‌تعالی فرموده‌اند:

«إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ أَوْحَى إِلَى الدُّنْیَا أَنْ أَتْعِبِی مَنْ خَدَمَکِ وَ اخْدُمِی مَنْ رَفَضَکِ وَ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا تَخَلَّى‏ بِسَیِّدِهِ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ‏ وَ نَاجَاهُ أَثْبَتَ اللَّهُ النُّورَ فِی قَلْبِهِ فَإِذَا قَالَ یَا رَبِّ یَا رَبِّ نَادَاهُ الْجَلِیلُ جَلَّ جَلَالُهُ لَبَّیْکَ عَبْدِی سَلْنِی أُعْطِکَ وَ تَوَکَّلْ عَلَیَّ أَکْفِکَ ثُمَّ یَقُولُ جَلَّ جَلَالُهُ لِمَلَائِکَتِهِ یَا مَلَائِکَتِی انْظُرُوا إِلَى عَبْدِی فَقَدْ تَخَلَّى‏ بِی فِی جَوْفِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ‏ وَ الْبَاطِلُونَ لَاهُونَ وَ الْغَافِلُونَ نِیَامٌ اشْهَدُوا أَنِّی قَدْ غَفَرْتُ لَه.»‏[5]

«به راستى خداى جل جلاله به دنیا خطاب کرد: خادم خود را به رنج افکن و تارک خود را خدمت کن و چون بنده در نیمه شب تار با آقاى خود خلوت کند و راز گوید، خدا نور را در دلش برجا دارد. چون گوید یا رب یا رب، جلیل جل جلاله او را ندا کند: لبیک عبد من! بخواه تا به تو بدهم، بر من توکل کن تا تو را کفایت کنم. سپس خداى جل جلاله به ملائکه خود فرماید: اى ملائکه! ببینید بنده مرا که در دل شب تار با من خلوت کرده و بیهودگان در بازى و غفلتند و به خواب اندرند. گواه باشید که من او را آمرزیدم‏.»[6]

تحریک احساس

مرحوم سعدی گوید: یک شب از آغاز تا انجام همراه کاروانی حرکت می‌کردم. سحرگاه کنار جنگلی رسیدیم و در آنجا خوابیدیم. شوریده دلی همراه ما بود. نعره از دل برکشید و سر به بیابان زد و یک نفس به راز و نیاز پرداخت. هنگامی که روز شد، به او گفتم: این چه حالتی بود که دیشب پیدا کردی؟

در پاسخ گفت: بلبلان را بر روی درخت و کبک‌ها را بر روی کوه، قورباغه‌ها را در میان آب و حیوانات مختلف را در میان جنگل دیدم؛ همه می‌نالیدند. فکرکردم از جوانمردی به دور است که همه در تسبیح باشند و من در خواب غفلت.[7]

به همین جهت بزرگان دین همگی اهل مواظبت از سحر و نماز شب بوده‌اند. برای رعایت اختصار کلام، به سه نمونه از ایشان اشاره می‌کنیم:

1. حاج میرزا جواد ملکی تبریزی ^{رحمه‌الله‌علیه}

یکی از دوستان و نزدیکان مرحوم حاج میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، می‌گوید:

مرحوم ملکی شب‌ها که برای تهجّد و نماز شب به پا می‌خاست، ابتدا در بسترش مدتی صدا به گریه بلند می‌کرد، سپس بیرون می‌آمد و به آسمان نگاه می‌کرد و آیات «إنّ فی خلق السّموات و الارض ...» را می‌خواند و سر به دیوار می‌گذاشت و مدتی گریه می‌کرد. پس از تطهیر و پیش از وضو نیز مدتی کنار حوض می‌نشست و می‌گریست. خلاصه از هنگام بیدارشدن، تا آمدن به محل نماز و خواندن نماز شب، چند جا می‌نشست و برمی خاست و گریه سر می‌داد و چون به مصلایش می‌رسید، دیگر حالش قابل وصف نبود.

2. علامه مجلسی اول ^{رحمه‌الله‌علیه}

آقا احمد، نواده وحید بهبهانی در کتاب مرآت الاحوال می‌نویسد: از بعضی ثقات شنیدم که آخوند ملا محمد تقی نقل کرده که در شبی از شب‌ها، بعد از نماز و تهجد و گریه و زاری به درگاه قادر متعال، خود را به حالتی دیدم که دانستم هرچه از درگاه احدیث مسئلت کنم، البته به اجابت مقرون و عنایت خواهد شد و فکر می‌کردم که چه از خدا بخواهم؟ امر دنیوی یا اخروی؟ که ناگاه صدای گریه محمدباقر (مجلسی دوم) از گهواره بلند شد، من گفتم: الهی به حق محمد و آل محمد ^{صلی‌الله‌علیه‌وآله} این طفل را مروّج دین و ناشر احکام سیدالمرسلین گردان و موفق کن او را به توفیقات بی نهایت خود.

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند واندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند

چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی آن شب قدر که این تازه براتم دادند [8]

3. امام خمینی ^{رحمه‌الله‌علیه}

یکی از نزدیکان امام می‌گوید: پنجاه سال است که نماز شب امام خمینی ^{رحمه‌الله‌علیه} ترک نشده، امام در بیماری، در صحت، در زندان، در خلاصی، در تبعید، حتی بر روی تخت بیمارستان قلب هم، نماز شب می‌خواندند. امام در قم بیمار شدند و به دستور اطبّاء می‌بایست به تهران منتقل شوند، هوا بسیار سرد بود و برف می‌بارید و یخبندان عجیبی در جاده‌ها وجود داشت، امام چندین ساعت در آمبولانس بودند و پس از انتقال به بیمارستان قلب، باز نماز شب خواندند. اگر شما امام را از نزدیک دیده باشید، آثار اشک بر گونه‌های مبارک امام، حکایت از شب زنده‌داری و گریه‌های نیمه شب وی دارد.[9]

و نیز از قول فرزند امام خمینی ^{رحمه‌الله‌علیه} آمده است:

«شبی که از پاریس عازم ایران بودیم، امام در هواپیما برای نماز شب برخاستند و چنان می‌گریستند که خدمه هواپیما، تعجب کرده بودند. از من پرسیدند: آیا امام از چیزی ناراحت هستند؟ من گفتم که کار هر شب امام است.»[10]

رفتار سازی

موانع سحرخیزی

بطور کلی مهمترین علل عدم توفیق به نماز شب در دو عامل خلاصه شده است:

1-عوامل جسمی:

خستگی زیاد مغز و اعصاب و وضعیت مزاجی، خواب را سنگین و طولانی می‌کند. پرخوری در شب هم علتی دیگر برای خواب ماندن است. حضرت عیسی ^{علیه‌السلام} به امتش فرمود:

«ای بنی اسرائیل! خوردن خود را زیاد نکنید، چرا که هر کس بر خوردن خود بیفزاید، خوابش هم زیاد می‌شود. هر کس خوابش زیاد گردد، از نماز کم می‌گزارد و در نتیجه در زمره غافلان نوشته می‌شود.»[11]

2-عوامل روحی(گناهان):

«أَنَّهُ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ إِنِّی لَا أَقْوَى عَلَى الصَّلَاةِ بِاللَّیْلِ فَقَالَ لَا تَعْصِ اللَّهَ بِالنَّهَارِ وَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ^{علیه‌السلام} فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنِّی قَدْ حُرِمْتُ الصَّلَاةَ بِاللَّیْلِ فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ^{علیه‌السلام} أَنْتَ رَجُلٌ قَدْ قَیَّدَتْکَ‏ ذُنُوبُکَ‏.»[12]

مردی به محضر علی ^{علیه‌السلام} آمد و عرض کرد: نمی‌توانم نماز شب بخوانم. حضرت فرمود: در هنگام روز گناه نکن. مرد دیگری نزد امیر المؤمنین آمد و عرض کرد: از نماز شب محروم شده‌ام. حضرت فرمود: گناهانت تو را زمینگیر کرده است.

در روایت دیگری آمده است:

«عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ^{علیه‌السلام} قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَیَکْذِبُ‏ الْکَذِبَةَ فَیُحْرَمُ بِهَا رِزْقَهُ قُلْتُ وَ کَیْفَ یُحْرَمُ رِزْقَهُ فَقَالَ یُحْرَمُ بِهَا صَلَاةَ اللَّیْلِ فَإِذَا حُرِمَ صَلَاةَ اللَّیْلِ حُرِمَ الرِّزْقَ.»[13]

نکته:

بزرگان فن اخلاق در این موارد صد بار استغفار قبل از خواب را سفارش می‌کنند.

اگر کسی با وجود رعایت موارد فوق نگران است توفیق و فضیلت نماز شب را از دست بدهد، خوب است به روایت زیر توجه کند و هر شب با نیّت بیداری سحر بخوابد که در این صورت اگر بیدار نشود هم از فضل الهی برخوردار خواهد بود، ان شاء الله.

«عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ^{علیه‌السلام} إِنِّی سَمِعْتُکَ تَقُولُ نِیَّةُ الْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ فَکَیْفَ تَکُونُ النِّیَّةُ خَیْراً مِنَ الْعَمَلِ قَالَ لِأَنَّ الْعَمَلَ رُبَّمَا کَانَ رِیَاءً لِلْمَخْلُوقِینَ وَ النِّیَّةُ خَالِصَةٌ لِرَبِّ الْعَالَمِینَ فَیُعْطِی تَعَالَى عَلَى النِّیَّةِ مَا لَا یُعْطِی عَلَى الْعَمَلِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ^{علیه‌السلام} إِنَّ الْعَبْدَ لَیَنْوِی مِنْ نَهَارِهِ أَنْ یُصَلِّیَ بِاللَّیْلِ فَتَغْلِبُهُ عَیْنُهُ فَیَنَامُ‏ فَیُثْبِتُ اللَّهُ لَهُ صَلَاتَهُ وَ یَکْتُبُ نَفَسَهُ تَسْبِیحاً وَ یَجْعَلُ نَوْمَهُ عَلَیْهِ صَدَقَةً.»[14]